1. Luật số 37/2024/QH15 sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Đấu giá tài sản (“Luật sửa đổi Luật Đấu giá”)
Luật sửa đổi Luật Đấu giá được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ ngày 01/01/2025, đánh dấu bước tiến đáng kể trong việc minh bạch hóa và hiện đại hóa hoạt động đấu giá, một lĩnh vực đang ngày càng phát triển nhưng vẫn tồn tại nhiều rủi ro tiềm ẩn trong suốt thời gian qua.
Đầu tiên, Luật sửa đổi Luật đấu giá bổ sung quy định về việc áp dụng Luật Đấu giá và các luật khác. Cụ thể, khi có sự khác nhau giữa trình tự, thủ tục đấu giá của Luật Đấu giá và luật khác thì áp dụng quy định của Luật Đấu giá; trừ trường hợp: (i) đấu giá đối với chứng khoán sẽ thực hiện theo pháp luật về chứng khoán; (ii) đấu giá tài sản công của cơ quan Việt Nam ở nước ngoài sẽ thực hiện theo pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản công; và (iii) đấu giá biển số xe thì thực hiện theo pháp luật về trật tự, an toàn giao thông đường bộ. [1]
Thứ hai, sửa đổi và bổ sung tài sản mà pháp luật quy định phải đấu giá theo hướng liệt kê trên cơ sở cập nhật chính xác và phù hợp với quy định của pháp luật chuyên ngành nhằm đảm bảo thuận lợi cho việc áp dụng thống nhất trình tự, thủ tục đấu giá đối với các loại tài sản này. [2]
Thứ ba, Luật sửa đổi Luật Đấu giá bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động đấu giá và làm rõ hơn nữa các hành vi đã bị cấm từ trước đây: [3] cấm đấu giá viên và tổ chức đấu giá thực hiện các hành vi lập danh sách khống người tham gia đấu giá, làm giả hoặc sai lệch hồ sơ đấu giá, cố ý tiết lộ thông tin về người tham gia hoặc giá chào, thỏa thuận nâng giá khống, gây nhiễu loạn thị trường; Các hành vi này phát sinh trong một số vụ việc điển hình như đấu giá đất tại Khu đô thị mới Thủ Thiêm, khi đó, một số doanh nghiệp đấu giá với mức cao bất thường, sau khi trúng đấu giá đã cố tình đơn phương chấm dứt hợp đồng và bỏ cọc nhằm tạo ra “sốt ảo” trên thị trường bất động sản, gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngân sách nhà nước.
Đồng thời, quy định mới cũng cấm hành vi giả mạo hồ sơ khi lựa chọn tổ chức đấu giá và sử dụng tiền đặt trước sai mục đích nhằm ràng buộc người tham gia đấu giá. Luật cũng đưa ra các hành vi nghiêm cấm với từng đối tượng riêng biệt như nghiêm cấm (i) hành vi làm sai lệch hồ sơ, nhận lợi ích để tác động đến kết quả lựa chọn tổ chức đấu giá với người có tài sản đấu giá không được; và (ii) hành vi thông đồng nâng giá, nhận ủy quyền không hợp lệ hoặc tham gia khi có quan hệ gia đình, công ty mẹ con cùng tham dự đối với người tham gia đấu giá nhằm hạn chế tình trạng “đấu giá hình thức” hoặc “đấu giá có sắp đặt trước”.
Ngoài ra, Luật sửa đổi Luật Đấu giá đã bổ sung ngành quản trị kinh doanh và kiểm toán vào danh mục các chuyên ngành đủ tiêu chuẩn để tham gia hành nghề đấu giá viên [4] và bỏ quy định về việc miễn đào tạo đấu giá, yêu cầu tất cả đấu giá viên đã phải tốt nghiệp khóa đào tạo nghề đấu giá và tinh giản các điều kiện về đào tạo nghề đấu giá [5] nhằm tạo điều kiện và thu hút nguồn nhân lực chất lượng gia nhập lĩnh vực đấu giá.
Đặc biệt, Luật sửa đổi Luật Đấu giá đã thành lập Cổng Đấu giá tài sản quốc gia, cho phép việc đấu giá trực tuyến được thực hiện trên một hệ thống chính thống chung mang phạm vi toàn quốc và sửa đổi trình tự, thủ tục thực hiện đấu giá trực tuyến nhằm tăng cường tính minh bạch, linh hoạt đối với hoạt động đấu giá trực tuyến và đáp ứng với thực tiễn thị trường hiện nay. [6]
2. Luật số 56/2024/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán, Luật Kế toán, Luật Kiểm toán độc lập, Luật Ngân sách nhà nước, Luật Quản lý, sử dụng tài sản công, Luật Quản lý thuế, Luật Thuế thu nhập cá nhân, Luật Dự trữ quốc gia, Luật Xử lý vi phạm hành chính (“Luật số 56”)
Luật số 56 chính thức có hiệu lực kể từ ngày 01/01/2025 điều chỉnh khung pháp lý của đa dạng lĩnh vực, trong đó đáng chú ý là các quy định đối với các hoạt động chứng khoán, kiểm toán và thương mại điện tử, nhằm phát triển môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh. Cụ thể như sau:
Lĩnh vực chứng khoán: Với sự phát triển của thời đại công nghệ số, hành vi thao túng thị trường chứng khoán ngày càng tinh vi, có tổ chức. Theo đó, Luật số 56 mô tả chi tiết và nghiêm cấm các hành vi thao túng thị trường như đặt lệnh hoặc thông đồng giao dịch nhằm tạo cung cầu giả tạo; giao dịch với khối lượng chi phối tại thời điểm mở hoặc đóng cửa thị trường để thao túng giá; phát ngôn trực tiếp hoặc gián tiếp qua các phương tiện truyền thông nhằm ảnh hưởng đến giá chứng khoán khi đã nắm giữ vị thế [7]… để kiểm soát chặt chẽ hơn nữa các hoạt động trong lĩnh vực chứng khoán, ngăn chặn việc lợi dụng kẽ hở trong quy định để thực hiện hành vi thao túng thị trường nhằm tăng tính minh bạch của thị trường và củng cố niềm tin của các nhà đầu tư đối với thị trường chứng khoán.
Lĩnh vực kiểm toán: Luật số 56 mở rộng đối tượng phải thực hiện nghĩa vụ kiểm toán báo cáo tài chính hàng năm cho toàn bộ doanh nghiệp có quy mô lớn mà không còn giới hạn trong khu vực doanh nghiệp nhà nước hay tổ chức tín dụng.[8] Quy định này được đánh giá là phù hợp với tình hình thực tiễn hiện nay khi nhiều doanh nghiệp có quy mô hoạt động rất lớn có sức ảnh hưởng trên thị trường nhưng có báo cáo tài chính chưa đủ độ tin cậy do không thực hiện kiểm toán, dẫn đến sai lệch, thiếu minh bạch trong thông tin tài chính.
Đáng chú ý, nhằm tăng cường tính nghiêm minh và răn đe trước những sai phạm trong lĩnh vực kiểm toán, mức xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực này đã được điều chỉnh với khung phạt tiền tối đa được tăng lên gấp 20 (hai mươi) lần so với trước đây, và thời hiệu xử phạt cũng được kéo dài lên đến 05 (năm) năm.[9] Bên cạnh đó, nhằm nâng cao tính độc lập, khách quan và hạn chế các quan hệ lợi ích phát sinh không lành mạnh giữa kiểm toán viên và doanh nghiệp, Luật số 56 quy định giới hạn thời gian kiểm toán viên được phép ký báo cáo cho cùng một doanh nghiệp là không quá 05 (năm) năm liên tục.[10]
Lĩnh vực quản lý thuế: Luật số 56 bổ sung nguyên tắc quản lý thuế: công chức quản lý thuế chịu trách nhiệm giải quyết hồ sơ thuế trong phạm vi hồ sơ, tài liệu, thông tin của người nộp thuế cung cấp, cơ sở dữ liệu của cơ quan quản lý thuế, thông tin của cơ quan nhà nước có thẩm quyền cung cấp có liên quan đến người nộp thuế nhằm nâng cao cơ chế tự kê khai và tự nộp thuế. [11]
Đặc biệt, kể từ ngày 01/04/2025, tổ chức là nhà quản lý sàn giao dịch thương mại điện tử, nhà quản lý nền tảng số có chức năng thanh toán (trong và ngoài nước) phải thực hiện khấu trừ, nộp thuế thay, kê khai số thuế đã khấu trừ cho hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh, trường hợp các đối tượng này không được khấu trừ, nộp thuế thay thì họ sẽ trực tiếp đăng ký thuế, khai thuế, nộp thuế.[12] Quy định này ra đời xuất phát từ thực tiễn với sự phát triển mạnh mẽ của các sàn thương mại điện tử lớn như Shopee, Lazada, Tiki, Sendo… phát sinh nhiều trường hợp cơ quan thuế khó truy xuất thu nhập thật của người bán do thiếu dữ liệu cung cấp từ sàn thương mại điện tử; nhằm phần nào giải quyết thực trạng thất thu thuế. Tuy nhiên, việc này cũng đặt ra thách thức về mặt vận hành, hệ thống kỹ thuật và chi phí tuân thủ đối với các nền tảng trung gian.
3. Luật số 57/2024/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quy hoạch, Luật Đầu tư, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư và Luật Đấu thầu (“Luật số 57”)
Luật số 57 có hiệu lực từ ngày 15/01/2025 điều chỉnh các lĩnh vực quy hoạch, đầu tư và đấu thầu. Đặc biệt, Luật số 57 sửa đổi, bổ sung và bãi bỏ nhiều quy định đáng lưu ý trong lĩnh vực đầu tư:
Thứ nhất, Luật số 57 ghi nhận việc thành lập Quỹ Hỗ trợ đầu tư nguồn thu thuế thu nhập doanh nghiệp, nhằm hỗ trợ cho các doanh nghiệp, nhà đầu tư khi tham gia đầu tư vào lĩnh vực Nhà nước khuyến khích, mang đến sự hỗ trợ thiết thực đối với khu vực kinh tế tư nhân.[13]
Tiếp theo, Luật số 57 cho phép các nhà đầu tư được lựa chọn đăng ký đầu tư theo thủ tục đầu tư đặc biệt mang tính chất rút gọn nhằm giảm thiểu nguồn lực thực hiện thủ tục hành chính và tiết kiệm thời gian. Thủ tục này được áp dụng đối với các dự án đầu tư phát triển trong một số khu vực đặc biệt (khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao…) thuộc các lĩnh vực: nghiên cứu và phát triển (R&D), công nghiệp mạch tích hợp bán dẫn, công nghệ thiết kế, chế tạo linh kiện, vi mạch điện tử tích hợp (IC), các lĩnh vực công nghệ cao theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ… Trong khuôn khổ thủ tục đặc biệt này, nhà đầu tư không phải thực hiện các thủ tục hành chính mang tính tiền kiểm như: chấp thuận chủ trương đầu tư, thẩm định công nghệ, lập báo cáo đánh giá tác động môi trường, lập quy hoạch chi tiết xây dựng, xin cấp giấy phép xây dựng, cũng như các phê duyệt chuyên ngành khác liên quan đến phòng cháy chữa cháy và hạ tầng kỹ thuật. Thay vào đó, nhà đầu tư chỉ cần gửi Hồ sơ đăng ký đầu tư cho Ban quản lý nơi có dự án muốn đầu tư kèm theo cam kết tự chịu trách nhiệm về việc tuân thủ các tiêu chuẩn, điều kiện, quy chuẩn kỹ thuật theo luật hiện hành. [14]
Bên cạnh đó, nhà đầu tư muốn thực hiện đầu tư theo phương thức đối tác công tư (“PPP”) không còn bị giới hạn trong một số ngành nghề cụ thể, mà thay vào đó, cho phép đầu tư trong tất cả các ngành và lĩnh vực đầu tư nhằm mục đích công, và chỉ bị hạn chế đối với: (i) dự án thuộc diện độc quyền của Nhà nước; và (ii) các dự án liên quan đến quốc phòng, an ninh, trật tự và an toàn xã hội.[15] Có thể thấy, hướng thay đổi này tạo sự linh hoạt, cho phép các địa phương chủ động đề xuất mô hình hợp tác công – tư trong nhiều lĩnh vực tiềm năng, tạo cơ hội để các tỉnh thành kêu gọi đầu tư PPP vào các dự án hạ tầng du lịch sinh thái, kết nối giao thông vùng, xử lý rác thải – những lĩnh vực thiết yếu nhưng không nằm trong danh mục truyền thống.
Đặc biệt, liên quan đến đầu tư theo hình thức Hợp đồng Xây dựng – Chuyển giao (“BT”), trước đây, các dự án BT chủ yếu thực hiện bằng hình thức “đổi đất lấy công trình” dẫn đến phát sinh nhiều vấn đề tiêu cực, đặc biệt là tham nhũng, [16] điển hình như sai phạm về chất lượng, chi phí cao gây thất thoát ngân sách nhà nước trong Dự án xây dựng Khu công viên và Hồ điều hòa khu phía Bắc và phần mở rộng phía Nam nghĩa trang Mai Dịch của chủ đầu tư Công ty cổ phần Bất động sản Hồng Ngân (nay là Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển đô thị Sài Đồng), Dự án đầu tư đường giao thông bao quanh khu tưởng niệm danh nhân Chu Văn An (Hà Nội)… Do đó, Luật Đầu tư theo phương thức PPP năm 2020 đã bãi bỏ hình thức BT, dừng triển khai dự án mới áp dụng loại hợp đồng BT. [17] Tuy nhiên, đến Luật số 57 đã quy định lại về hình thức BT [18] và bổ sung các quy định điều chỉnh theo hướng chặt chẽ hơn để giảm thiểu các tiêu cực có thể phát sinh từ hình thức này.
Theo đó, Luật số 57 sửa đổi quy định thanh toán trong hợp đồng BT theo ba hình thức gồm: [19]
- Thanh toán bằng quỹ đất,được thu hồi hoặc do cơ quan, tổ chức của Nhà nước quản lý để thực hiện dự án đối ứng. Trong đó, giá đất dự kiến của quỹ đất thanh toán dự án BT được tính căn cứ bảng giá đất tại thời điểm lập dự án, lập hồ sơ mời thầu; do đó, nhà đầu tư buộc phải có phương án đẩy nhanh hoặc thực hiện đúng tiến độ dự án; đồng thời, nhà nước chỉ thanh toán theo cơ chế bù trừ chênh lệch chứ không thanh toán hoàn toàn bằng giá trị quỹ đất như trước.
- Thanh toán bằng ngân sách nhà nước từ nguồn vốn đầu tư công hoặc từ nguồn ngân sách nhà nước thu được sau đấu giá quỹ đất, tài sản công.
- Không yêu cầu thanh toán, đây được xem là cơ chế đặc thù không có trong bất kỳ hình thức đầu tư nào trước đây. Dự án BT không yêu cầu thanh toán được áp dụng đối với trường hợp nhà đầu tư chủ động đề xuất dự án để cơ quan có thẩm quyền xem xét, phê duyệt, không phải trải qua thủ tục lựa chọn nhà đầu tư và không phải thực hiện nội dung liên quan đến triển khai thực hiện hợp đồng dự án.
Nhìn chung, Luật số 57 không chỉ mở ra cơ hội đầu tư mới cho khu vực tư nhân, mà còn phản ánh sự dịch chuyển tích cực trong công tác quản lý nhà nước về đầu tư – từ kiểm soát sang hỗ trợ, từ thủ tục sang kết quả; đồng thời, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tham gia triển khai dự án “chia sẻ trách nhiệm” với Nhà nước, mang lại lợi ích cho cộng đồng, xã hội. Trong giai đoạn tới, việc triển khai đồng bộ các quy định của Luật số 57 được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng pháp lý vững chắc nhằm thu hút đầu tư chất lượng cao, thúc đẩy tăng trưởng bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
4. Nghị định 173/2024/NĐ-CP bãi bỏ một phần Nghị định 59/2006/NĐ-CP ngày 12/06/2006 của Chính phủ quy định chi tiết Luật Thương mại về hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh, hạn chế kinh doanh và kinh doanh có điều kiện và bãi bỏ Nghị định 43/2009/NĐ-CP ngày 07/05/2009 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung Danh mục hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh của Nghị định 59/2006/NĐ-CP ngày 12/06/2006 hướng dẫn thi hành Luật Thương mại về hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh, hạn chế kinh doanh và kinh doanh có điều kiện (“Nghị định 173”)
Nghị định 173 chính thức có hiệu lực ngày 15/02/2025 đã bãi bỏ toàn bộ các quy định liên quan đến hạn chế kinh doanh, điều kiện kinh doanh cũng như các phụ lục liên quan. [20] Sự thay đổi đáng kể này trong Nghị định 173 đã góp phần tạo điều kiện cho doanh nghiệp chủ động trong hoạt động sản xuất, kinh doanh mà không phải đối mặt với những rào cản pháp lý không còn phù hợp với hoạt động của nền kinh tế thị trường hiện nay tại Việt Nam.
Về thực tiễn áp dụng, việc bãi bỏ các danh mục nêu trên không đồng nghĩa với việc “tự do hoàn toàn” trong kinh doanh các loại hàng hóa, dịch vụ trước đây thuộc diện kiểm soát. Thay vào đó, chuyển hướng quản lý sang cơ chế pháp luật chuyên ngành, giao cho các bộ, cơ quan ngang bộ có thẩm quyền xây dựng, ban hành các quy định cụ thể phù hợp với đặc thù lĩnh vực quản lý.
[1] Khoản 1 Điều 1 Luật sửa đổi Luật Đấu giá
[2] Khoản 2 Điều 1 Luật sửa đổi Luật Đấu giá
[3] Khoản 5 Điều 1 Luật sửa đổi Luật Đấu giá
[4] Khoản 6 Điều 1 Luật sửa đổi Luật Đấu giá
[5] Khoản 6, 7, 8 Điều 1 Luật sửa đổi Luật Đấu giá
[6] Khoản 28 Điều 1 Luật sửa đổi Luật Đấu giá
[7] Khoản 1 Điều 1 Luật số 56
[8] Điểm a Khoản 4 Điều 3 Luật số 56
[9] Khoản 7 Điều 3 Luật số 56 và Điều 3, 6 Nghị định 41/2018/NĐ-CP
[10] Điểm c Khoản 3 Điều 3 Luật số 56
[11] Khoản 1 Điều 6 Luật số 56
[12] Khoản 5 Điều 6 và khoản 5 Điều 10 Luật số 56
[13] Khoản 3 Điều 2 Luật số 57
[14] Khoản 8 Điều 2 Luật số 57
[15] Khoản 2 Điều 3 Luật số 57
[16] Khoản 5 Điều 3 Nghị định 63/2018/NĐ-CP
[17] Khoản 16 Điều 3 Luật Đầu tư theo phương thức PPP
[18] Khoản 1 Điều 4 Luật số 57
[19] Điểm b khoản 12 Điều 3 Luật số 57
[20] Khoản 2 Điều 1 Nghị định 173
