Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ ngày 01/07/2025 (“Luật BHXH 2024”), thay thế Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 (“Luật BHXH 2014”) với 02 chương và 16 điều luật được bổ sung, là một bước tiến đáng kể trong việc hoàn thiện khung pháp lý về bảo hiểm xã hội (“BHXH”) nhằm đảm bảo quyền lợi của người tham gia BHXH cũng như nâng cao hiệu quả công tác quản lý. Cùng với đó, các Nghị định số 158/2025/NĐ-CP ngày 25/06/2025 (“Nghị định 158”), Nghị định số 159/2025/NĐ-CP ngày 25/06/2025 (“Nghị định 159”), và Nghị định số 274/2025/NĐ-CP ngày 16/10/2025 (“Nghị định 274”) cũng đã được ban hành nhằm hướng dẫn áp dụng Luật BHXH 2024 trong thực tiễn.
Một số điểm mới đáng chú ý của Luật BHXH 2024 cụ thể như sau:
1. Mở rộng đối tượng tham gia và thụ hưởng các chế độ BHXH
Luật BHXH 2024 đã mở rộng phạm vi thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc đối với các đối tượng có việc làm, thu nhập ổn định và thường xuyên, như: chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh, người hoạt động không chuyên trách các cấp, người lao động (“NLĐ”) làm việc không trọn thời gian, người quản lý doanh nghiệp, kiểm soát viên, người đại diện phần vốn nhà nước hoặc phần vốn của doanh nghiệp, và một số các chức danh quản lý được bầu trong hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã mà không hưởng tiền lương…[1]
Quy định nêu trên được ban hành nhằm tạo mối tương thích với sự thay đổi của quan hệ lao động, đời sống của NLĐ và điều kiện phát triển kinh tế xã hội trong từng giai đoạn, từng thời kỳ; với thẩm quyền quyết định thuộc về Ủy ban Thường vụ Quốc hội, dựa trên cơ sở đề xuất của Chính phủ.[2]
2. Quy định về “mức tham chiếu” để tính mức hưởng BHXH
Luật BHXH 2024 quy định “mức tham chiếu” được dùng làm căn cứ để tính mức đóng và mức hưởng một số chế độ BHXH. Mức tham chiếu do Chính phủ quyết định và được điều chỉnh trên cơ sở mức tăng của chỉ số giá tiêu dùng, tăng trưởng kinh tế, phù hợp với khả năng của ngân sách nhà nước và quỹ BHXH.[3]
Hiện nay, khi chưa bãi bỏ mức lương cơ sở, mức tham chiếu nêu trên bằng mức lương cơ sở. Khi đã bãi bỏ mức lương cơ sở thì mức tham chiếu không được thấp hơn mức lương cơ sở.[4]
3. Bổ sung các chế độ trợ cấp mới – hình thành hệ thống BHXH đa tầng
Luật BHXH 2024 đặc biệt bổ sung chế độ trợ cấp hưu trí xã hội, áp dụng đối với công dân đáp ứng các tiêu chí: (i) từ đủ 75 (bảy mươi lăm) tuổi trở lên hoặc từ đủ 70 (bảy mươi) tuổi nếu thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo; (ii) không hưởng lương lưu hoặc trợ cấp BHXH hằng tháng.[5] Trợ cấp hưu trí xã hội được xây dựng dựa trên cơ sở kế thừa và phát triển từ các quy định về trợ cấp xã hội hằng tháng và là loại hình BHXH do ngân sách nhà nước đảm bảo, nhằm bảo vệ các đối tượng lớn tuổi và yếu thế trong xã hội.
Song song đó, Luật cũng quy định áp dụng chế độ trợ cấp hằng tháng, bảo hiểm y tế đối với NLĐ đủ tuổi nghỉ hưu mà không đủ điều kiện hưởng lương hưu và chưa đủ tuổi trợ cấp hưu trí xã hội.[6]
Có thể thấy, Luật BHXH 2024 đang từng bước củng cố, xây dựng hệ thống BHXH đa tầng với các quy định về trợ cấp hưu trí xã hội, BHXH bắt buộc, BHXH tự nguyện, bảo hiểm hưu trí bổ sung, nhằm tối đa hóa việc bảo đảm quyền lợi của toàn dân và đặc biệt bảo vệ các đối tượng yếu thế trong xã hội.
4. Hưởng lương hưu – gia tăng quyền lợi để khuyến khích NLĐ
Theo đó, Luật BHXH 2024 đã tăng cơ hội được hưởng lương hưu của người tham gia BHXH khi giảm điều kiện về thời gian tối thiểu tham gia BHXH để được hưởng lương hưu từ 20 (hai mươi) năm xuống còn 15 (mười lăm) năm, và mức hưởng lương hưu sẽ tương ứng với số năm đóng BHXH.[7] Quy định này đã tạo điều kiện rất lớn cho những người bắt đầu tham gia BHXH muộn, không tham gia BHXH liên tục hoặc đặc thù công việc có thời gian hành nghề ngắn.
Bên cạnh đó, Luật BHXH 2024 điều chỉnh theo hướng gia tăng quyền lợi nhằm khuyến khích NLĐ bảo lưu thời gian đóng để hưởng lương hưu thay vì nhận BHXH một lần. Cụ thể, khi bảo lưu thời gian đóng để tiếp tục tham gia BHXH, NLĐ có cơ hội được thụ hưởng các quyền lợi cao hơn, ví dụ như được hưởng lương hưu với điều kiện dễ dàng hơn, trong thời gian hưởng lương hưu được Quỹ BHXH đóng bảo hiểm y tế, được hưởng trợ cấp hằng tháng khi không đủ điều kiện hưởng lương hưu và chưa đủ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội, trong thời gian hưởng trợ cấp hằng tháng thì được ngân sách nhà nước đóng bảo hiểm y tế, có cơ hội được hưởng chính sách hỗ trợ về tín dụng cho NLĐ có thời gian đóng BHXH mà bị mất việc làm…[8]
5. Quy định mới về chính sách hưởng BHXH một lần
Cụ thể, đối với người đã tham gia BHXH bắt buộc từ trước ngày 01/07/2025, sau 12 (mười hai) tháng không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc mà cũng không tham gia BHXH tự nguyện và có thời gian đóng BHXH chưa đủ 20 (hai mươi) năm thì có thể hưởng BHXH một lần.[9]
Tuy nhiên, đối với người tham gia BHXH bắt buộc lần đầu từ ngày 01/07/2025 trở đi thì chỉ được hưởng BHXH một lần nếu thuộc các trường hợp đặc biệt như: đủ tuổi hưởng lương hưu mà chưa đủ thời gian đóng BHXH, định cư nước ngoài, mắc các căn bệnh nan y, khuyết tật đặc biệt nặng…[10]
Quy định nêu trên được xây dựng trên cơ sở chủ trương khuyến khích NLĐ tiếp tục tham gia BHXH nhằm đảm bảo an sinh xã hội lâu dài, giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước và gánh nặng cho xã hội. Tuy nhiên, để tránh sự xáo trộn quá lớn trong hệ thống, luật không cấm hoàn toàn việc rút BHXH một lần, mà thực hiện theo hướng gia tăng điều kiện hưởng BHXH một lần, đồng thời, khuyến khích NLĐ bảo lưu thời gian đóng BHXH để hưởng chế độ hưu trí như Mục 4 trên đây. Theo đó, người tham gia BHXH cần đặc biệt lưu ý quy định này để hiểu đúng về việc rút BHXH một lần, tránh trường hợp lo lắng, xin nghỉ việc để rút BHXH một lần.
6. Tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người tham gia và thụ hưởng quyền lợi BHXH
Luật BHXH 2024 đã bổ sung nhiều quy định tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người tham gia và thụ hưởng quyền lợi BHXH nhằm bảo đảm an sinh xã hội lâu dài và nâng cao chất lượng cuộc sống trong tương lai. Ví dụ:
Điều chỉnh quy định về hồ sơ và giao dịch trong lĩnh vực BHXH
Luật BHXH 2024 đã bổ sung quy định giao dịch điện tử trong lĩnh vực BHXH; điều chỉnh và đơn giản hóa hồ sơ, thủ tục thực hiện BHXH để tạo sự thuận tiện cho người tham gia BHXH.
Đảm bảo tốt hơn quyền lợi của NLĐ
Điều chỉnh các quy định liên quan đến quyền lợi của NLĐ phù hợp với thực tiễn và bảo đảm tính khả thi, cụ thể như: (i) Bổ sung quy định về hưởng chế độ ốm đau đối với trường hợp nghỉ việc hưởng chế độ ốm đau không trọn ngày;[11] (ii) NLĐ được Quỹ BHXH đóng bảo hiểm y tế trong thời gian nghỉ việc hưởng chế độ ốm đau/ hưởng chế độ thai sản từ 14 (mười bốn) ngày làm việc trở lên trong tháng;[12] (iii) Bổ sung điều kiện hưởng chế độ thai sản khi sinh con đối với trường hợp phải nghỉ việc để điều trị vô sinh hoặc trường hợp sau khi sinh con chết;[13] (iv) Sửa đổi quy định về điều kiện về tuổi của thân nhân hưởng trợ cấp tuất hằng tháng…[14]
Mở rộng chính sách ưu đãi cho đối tượng tham gia BHXH tự nguyện
BHXH tự nguyện là loại hình BHXH do nhà nước tổ chức nhằm tiến tới mục tiêu an sinh xã hội toàn dân. Theo đó, việc người dân được lựa chọn mức, phương thức đóng với quyền lợi ngày càng mở rộng, được xem là bước tiến lớn trong quá trình bao phủ toàn diện BHXH trong tương lai.
Theo đó, Nghị định 159 hướng dẫn Luật BHXH 2024 đã quy định hỗ trợ đóng BHXH tự nguyện cho một số đối tượng như hộ nghèo, hộ cận nghèo, người đang sinh sống tại xã đảo, đặc khu, người dân tộc thiểu số và người tham gia khác; với mức hỗ trợ từ 20% – 50% tính trên mức đóng BHXH tự nguyện hằng tháng theo mức chuẩn hộ nghèo của khu vực nông thôn.[15]
Đặc biệt, Luật BHXH 2024 đã bổ sung chế độ thai sản cho người tham gia BHXH tự nguyện: NLĐ nữ sinh con hoặc nam có vợ sinh con nếu đã tham gia từ đủ 6 (sáu) tháng trở lên trong vòng 12 (mười hai) tháng trước khi sinh sẽ được hưởng 2 triệu đồng cho mỗi con và có thể được hưởng thêm chính sách hỗ trợ trong một số trường hợp như hộ nghèo, dân tộc thiểu số…[16]
Có thể thấy, những quy định nêu trên mang tính đột phá, tăng tính hấp dẫn của BHXH tự nguyện, giúp giảm gánh nặng tài chính và khuyến khích nhiều người dân tham gia hơn.
7. Quy định rõ về quản lý thu, đóng BHXH – tăng cường tính tuân thủ pháp luật và bảo đảm quyền lợi của NLĐ
Luật BHXH 2024 đã làm rõ các tiêu chí xác định và xử lý hai hành vi vi phạm phổ biến là “chậm đóng” và “trốn đóng” BHXH bắt buộc, không chỉ tăng cường tính tuân thủ quy định pháp luật mà còn giúp bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của NLĐ.[17]
Đáng chú ý, Luật đã trao quyền cho Chính phủ quy định chi tiết thêm các hành vi khác được coi là trốn đóng hoặc không bị coi là trốn đóng do lý do chính đáng, nhằm kịp thời ứng phó với tình hình thực tế khách quan và các thủ đoạn trốn tránh nghĩa vụ có thể phát sinh.[18]
Ngoài ra, Luật làm rõ trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh: chỉ đạo, tổ chức triển khai chính sách BHXH tại địa phương, phát triển số lượng người tham gia BHXH bắt buộc và tự nguyện, đồng thời theo dõi, xử lý các trường hợp chậm đóng hoặc trốn đóng.[19]
Đi đôi với những đổi mới về hệ thống pháp luật luôn là những thách thức về việc áp dụng và kỳ vọng về tính khả thi, dài hạn và đảm bảo tính đồng bộ trên thực tế. Theo đó, những điểm mới đáng lưu ý của Luật BHXH 2024 được xem là bước tiến mới trong lĩnh vực an sinh xã hội, với kỳ vọng sẽ đảm bảo và nâng cao chất lượng an sinh xã hội của người dân trong tương lai.
[1] Khoản 1 Điều 2 Luật BHXH 2024
[2] Khoản 6 Điều 2 Luật BHXH 2024
[3] Điều 7 Luật BHXH 2024, Điều 5 Nghị định 158
[4] Khoản 13 Điều 141 Luật BHXH 2024
[5] Điều 21, 22 Luật BHXH 2024
[6] Điểm b Khoản 2 Điều 10, Điều 23 Luật BHXH 2024, Chương IV Nghị định 158, Điều 14 Nghị định 159
[7] Điều 64, Điều 66 Luật BHXH 2024
[8] Khoản 2 Điều 6, Điều 23, Điều 119 Luật BHXH 2024
[9] Điểm đ Khoản 1 Điều 102 Luật BHXH 2024.
[10] Khoản 1 Điều 102 Luật BHXH 2024
[11] Khoản 5 Điều 45 Luật BHXH 2024
[12] Điểm b Khoản 2 Điều 10 Luật BHXH 2024
[13] Khoản 5 Điều 50, Khoản 4 Điều 53 Luật BHXH 2024
[14] Khoản 2 Điều 86 Luật BHXH 2024
[15] Khoản 1 Điều 5 Nghị định 159
[16] Khoản 2 Điều 50, Khoản 1 Điều 95 Luật BHXH 2024
[17] Điều 38, Khoản 1 Điều 39 Luật BHXH 2024
[18] Điều 38, 39, 40 và 41 Luật BHXH 2024, Điều 4 Nghị định 274
[19] Khoản 1 Điều 138 Luật BHXH 2024.
